اضافه کردن و Mount کردن دیسک جدید در لینوکس؛ از lsblk تا fstab

چه زمانی به دیسک جدید نیاز دارید؟

وقتی فضای دیسک اصلی سرور رو به اتمام است، یا می‌خواهید داده‌ها را از سیستم‌عامل جدا نگه دارید، اضافه کردن یک دیسک یا Volume جدید راه‌حل رایجی است. کاربردهای معمول:

• نگهداری فایل‌های آپلودی کاربران، دیتابیس یا volumeهای داکر روی دیسک جداگانه.
• فضای پشتیبان‌گیری محلی پیش از انتقال به جای دیگر.
• جدا کردن لاگ‌ها تا پر شدنشان سیستم‌عامل را از کار نیندازد.

بسیاری از ارائه‌دهندگان سرور مجازی امکان افزودن دیسک اضافه از پنل را دارند. مزیت دیسک جداگانه این است که اگر روزی سرور را عوض کنید یا سیستم‌عامل را از نو نصب کنید، داده‌ها روی دیسک داده دست‌نخورده باقی می‌مانند و فقط کافی است آن را دوباره وصل کنید. پس از افزودن، سیستم‌عامل دیسک را می‌بیند، اما تا وقتی آن را پارتیشن‌بندی، فرمت و mount نکنید، قابل‌استفاده نیست. اگر مشکل فعلی‌تان پر شدن دیسک است، پیش از خرید فضای بیشتر راهنمای رفع خطای No space left on device را ببینید؛ گاهی چند گیگابایت لاگ یا image قدیمی داکر قابل‌پاک کردن است.

گام ۱: پیدا کردن دیسک جدید

با lsblk همهٔ دیسک‌ها و پارتیشن‌ها را ببینید:

lsblk

دیسک جدید معمولاً هیچ پارتیشن و نقطهٔ mount ندارد و نامی مثل vdb یا sdb یا nvme1n1 دارد. اندازهٔ دیسک را با چیزی که در پنل اضافه کرده‌اید مقایسه کنید تا مطمئن شوید دیسک درست را پیدا کرده‌اید. این مهم‌ترین قدم است. فرمت کردن دیسک اشتباه، همهٔ داده‌های آن را بدون بازگشت پاک می‌کند. اگر شک دارید، دستور زیر را اجرا کنید؛ دیسک جدید نباید هیچ فایل‌سیستم یا برچسبی داشته باشد:

sudo blkid /dev/vdb
sudo file -s /dev/vdb

اگر خروجی data بود، دیسک خالی است. اگر نوع فایل‌سیستمی مثل ext4 نشان داد، یعنی روی آن قبلاً چیزی بوده و باید دوباره بررسی کنید.

گام ۲: پارتیشن‌بندی

برای یک دیسک دادهٔ ساده، یک پارتیشن که کل فضا را بگیرد کافی است. با parted و جدول پارتیشن GPT:

sudo parted -s /dev/vdb mklabel gpt
sudo parted -s -a optimal /dev/vdb mkpart primary ext4 0% 100%
lsblk /dev/vdb

حالا پارتیشن vdb1 ساخته شده است. نام پارتیشن در دیسک‌های NVMe کمی متفاوت است؛ مثلاً nvme1n1p1.

بعضی مدیران برای دیسک داده اصلاً پارتیشن نمی‌سازند و مستقیم روی کل دیسک فایل‌سیستم ایجاد می‌کنند؛ این کار ممکن است و گسترش دیسک را کمی ساده‌تر می‌کند، اما ابزارهای دیگر ممکن است دیسک بدون جدول پارتیشن را خالی تشخیص دهند. داشتن جدول پارتیشن روش امن‌تر و رایج‌تر است.

گام ۳: فرمت کردن

فایل‌سیستم ext4 برای بیشتر کاربردهای سرور پیش‌فرض مطمئنی است:

sudo mkfs.ext4 -L data /dev/vdb1

گزینهٔ -L data یک برچسب به فایل‌سیستم می‌دهد که شناسایی را ساده‌تر می‌کند. XFS هم گزینهٔ خوبی است، مخصوصاً برای فایل‌های بزرگ؛ اما یک تفاوت مهم دارد: XFS را نمی‌توان کوچک کرد، فقط بزرگ.

گام ۴: mount موقت و تست

یک پوشه به‌عنوان نقطهٔ اتصال بسازید و دیسک را به آن وصل کنید:

sudo mkdir -p /mnt/data
sudo mount /dev/vdb1 /mnt/data
df -h /mnt/data

حالا هر چیزی که در /mnt/data بنویسید، روی دیسک جدید ذخیره می‌شود. اما این اتصال با ریبوت از بین می‌رود.

$ lsblkNAME   MAJ:MIN RM  SIZE RO TYPE MOUNTPOINTSvda    253:0    0   40G  0 disk`-vda1 253:1    0   40G  0 part /vdb    253:16   0  100G  0 disk$ df -h /mnt/dataFilesystem  Size  Used Avail Use% Mounted on/dev/vdb1    98G   24K   93G   1% /mnt/data$ 

گام ۵: mount دائمی با fstab

برای اینکه دیسک پس از هر ریبوت خودکار وصل شود، باید آن را در فایل /etc/fstab ثبت کنید. به‌جای نام دستگاه مثل /dev/vdb1 از UUID استفاده کنید؛ چون نام دستگاه‌ها ممکن است پس از ریبوت یا افزودن دیسک دیگر جابه‌جا شوند، اما UUID ثابت است:

sudo blkid /dev/vdb1

مقدار UUID را بردارید و یک خط به fstab اضافه کنید. ابتدا یک نسخهٔ پشتیبان از fstab بگیرید:

sudo cp /etc/fstab /etc/fstab.bak
echo 'UUID=PASTE-UUID-HERE /mnt/data ext4 defaults,nofail 0 2' | sudo tee -a /etc/fstab

گزینهٔ nofail بسیار مهم است. بدون آن، اگر روزی دیسک در دسترس نباشد، مثلاً از پنل جدا شده باشد، سرور هنگام بوت منتظر می‌ماند و ممکن است وارد حالت اضطراری شود و حتی SSH هم بالا نیاید. با nofail سیستم بدون آن دیسک بوت می‌شود.

گام ۶: تست پیش از ریبوت

یک خطای تایپی در fstab می‌تواند سرور را در بوت بعدی از کار بیندازد. پیش از ریبوت، همیشه این تست را انجام دهید:

sudo umount /mnt/data
sudo mount -a
findmnt /mnt/data

اگر mount -a بدون خطا اجرا شد و findmnt دیسک را نشان داد، fstab درست است. اگر خطا داد، خط را اصلاح کنید یا نسخهٔ پشتیبان را برگردانید. اگر کار به حالت اضطراری کشید، از کنسول وب پنل سرور وارد شوید و fstab را اصلاح کنید.

گام ۷: مالکیت و استفاده

پوشهٔ جدید متعلق به root است. اگر برنامه‌ای با کاربر دیگری باید در آن بنویسد، مالکیت را تغییر دهید:

sudo chown -R deploy:deploy /mnt/data

مدیریت کاربران و دسترسی‌ها در آموزش کاربران و sudo آمده است. برای انتقال دادهٔ موجود به دیسک جدید، مثلاً پوشهٔ آپلودها، از rsync استفاده کنید، سپس مسیر را در تنظیمات برنامه عوض کنید یا یک bind mount بسازید. روش‌های rsync در آموزش پشتیبان‌گیری با rsync آمده است.

انتقال داده‌های داکر یا دیتابیس به دیسک جدید

یکی از رایج‌ترین دلایل افزودن دیسک، بزرگ شدن داده‌های داکر یا دیتابیس است. برای داکر، پوشهٔ داده به‌طور پیش‌فرض /var/lib/docker است. روش امن انتقال آن:

1. سرویس داکر را متوقف کنید: sudo systemctl stop docker docker.socket.
2. داده‌ها را با حفظ مجوزها کپی کنید: sudo rsync -aHAX /var/lib/docker/ /mnt/data/docker/.
3. در فایل /etc/docker/daemon.json مقدار "data-root": "/mnt/data/docker" را تنظیم کنید.
4. داکر را اجرا کنید و با docker info | grep "Docker Root Dir" مسیر جدید را بررسی کنید.
5. پس از اطمینان از سالم بودن کانتینرها، پوشهٔ قدیمی را حذف کنید.

برای دیتابیس‌ها هم روند مشابه است: توقف سرویس، کپی کامل پوشهٔ داده با حفظ مالکیت، تغییر مسیر در تنظیمات و اجرای دوباره. در سیستم‌هایی که AppArmor فعال است، ممکن است لازم باشد مسیر جدید را در پروفایل آن سرویس هم مجاز کنید. هرگز پوشهٔ دادهٔ دیتابیس را در حالی که سرویس در حال اجراست کپی نکنید؛ نتیجه یک نسخهٔ ناسازگار و احتمالاً خراب است. دستورات پایه‌ای که در این مسیر به کار می‌آیند در دستورات پرکاربرد لینوکس برای سرور آمده است.

بزرگ کردن دیسک پس از افزایش حجم

اگر بعداً حجم همین دیسک را از پنل افزایش دادید، سیستم‌عامل فضای جدید را خودکار به فایل‌سیستم اضافه نمی‌کند. ابتدا پارتیشن را بزرگ کنید، سپس فایل‌سیستم را:

sudo growpart /dev/vdb 1
sudo resize2fs /dev/vdb1
df -h /mnt/data

برای XFS به‌جای resize2fs از sudo xfs_growfs /mnt/data استفاده کنید. دستور growpart در بستهٔ cloud-guest-utils قرار دارد. هر دو عملیات در حالی که دیسک mount است انجام می‌شوند و نیازی به توقف سرویس‌ها نیست، اما پیش از هر تغییر پارتیشن، پشتیبان داشتن همیشه توصیه می‌شود.

سؤالات متداول