دستورات ضروری لینوکس برای مدیریت سرور

همهٔ مثال‌ها برای Ubuntu/Debian است. اگر هنوز به سرور وصل نشده‌اید، ابتدا آموزش اتصال SSH را ببینید.

فایل‌ها و پوشه‌ها

هشدار: rm -rf بدون بازگشت است. پیش از اجرای آن روی مسیرهای سیستمی، دوباره مسیر را بخوانید.

کاربران و دسترسی‌ها

sudo adduser deploy            # ساخت کاربر
sudo usermod -aG sudo deploy   # دادن دسترسی sudo
su - deploy                    # تغییر کاربر
sudo chown -R deploy:deploy /var/www/app   # تغییر مالک
chmod 600 ~/.ssh/authorized_keys           # تغییر دسترسی

خلاصهٔ اعداد chmod: 7 = خواندن+نوشتن+اجرا، 6 = خواندن+نوشتن، 5 = خواندن+اجرا، 4 = فقط خواندن. سه رقم به‌ترتیب برای مالک، گروه و دیگران است. مثلاً 755 برای پوشه‌ها و 644 برای فایل‌های وب رایج است.

نصب و به‌روزرسانی بسته‌ها

sudo apt update                 # به‌روزرسانی فهرست بسته‌ها
sudo apt upgrade -y             # به‌روزرسانی بسته‌های نصب‌شده
sudo apt install -y nginx git   # نصب
sudo apt remove nginx           # حذف
apt list --installed | grep php # جستجو در نصب‌شده‌ها
sudo apt autoremove -y          # پاک کردن وابستگی‌های بی‌استفاده

اگر روی سرور ایران apt خطای 403 یا تایم‌اوت می‌دهد، راهنمای مخزن‌های داخلی را ببینید.

سرویس‌ها و لاگ‌ها

sudo systemctl status nginx      # وضعیت
sudo systemctl restart nginx     # ری‌استارت
sudo systemctl reload nginx      # بارگذاری مجدد تنظیمات بدون قطعی
sudo systemctl enable --now app  # فعال در بوت و اجرای فوری
systemctl list-units --type=service --state=running

journalctl -u nginx -n 100 --no-pager   # ۱۰۰ خط آخر لاگ یک سرویس
journalctl -u app -f                    # دنبال کردن زنده
journalctl -p err --since today         # فقط خطاهای امروز

برای ساختن سرویس systemd برای برنامهٔ خودتان، اجرای ربات تلگرام با systemd نمونهٔ کامل دارد.

$ systemctl status nginx$ sudo systemctl restart nginx$ journalctl -u nginx -n 50 --no-pager$ 

منابع: رم، پردازنده و دیسک

free -h            # رم و swap (ستون available مهم است)
htop               # پایش زندهٔ پردازنده و رم (نصب: apt install htop)
uptime             # میانگین بار (load average)
nproc              # تعداد هسته‌ها
df -h              # فضای خالی دیسک‌ها
du -sh /var/* | sort -h   # حجم پوشه‌ها برای پیدا کردن عامل پر شدن دیسک
lsblk              # دیسک‌ها و پارتیشن‌ها

• load average بیشتر از تعداد هسته‌ها برای مدت طولانی یعنی پردازنده زیر فشار است.
• اگر رم پر می‌شود، رفع مشکل OOM را ببینید.
• پرکننده‌های رایج دیسک: /var/log، تصاویر و volume های داکر (docker system df) و بکاپ‌های قدیمی.

$ htop$ free -h$ df -h$ du -sh /var/* | sort -h | tail$ 

شبکه و پورت‌ها

ip a                      # آی‌پی‌های سرور (IPv4 و IPv6)
sudo ss -tulpn            # پورت‌های در حال گوش دادن و برنامهٔ مربوط
curl -I https://example.com   # بررسی پاسخ HTTP
ping -c 5 8.8.8.8         # بررسی دسترسی و تأخیر
mtr -rwc 50 example.com   # مسیر و از دست رفتن بسته (apt install mtr-tiny)
dig +short example.com    # بررسی DNS (apt install dnsutils)

برای کنترل پورت‌ها، آموزش فایروال UFW را ببینید.

انتقال فایل

# از کامپیوتر شما به سرور
scp backup.tar.gz root@SERVER_IP:/root/

# همگام‌سازی پوشه (فقط تغییرات منتقل می‌شود؛ مناسب انتقال سایت بین سرورها)
rsync -avz --progress ./site/ root@SERVER_IP:/var/www/site/

# دانلود مستقیم روی سرور
wget https://example.com/file.zip
curl -LO https://example.com/file.zip

فشرده‌سازی

tar czf backup.tar.gz /var/www/site   # ساخت آرشیو
tar xzf backup.tar.gz -C /restore     # باز کردن
zip -r site.zip site/ && unzip site.zip

اجرای کار طولانی بدون قطع شدن: tmux

اگر اتصال SSH قطع شود، دستور در حال اجرا هم متوقف می‌شود. با tmux، نشست روی سرور باقی می‌ماند:

sudo apt install -y tmux
tmux new -s work      # شروع نشست
# Ctrl+B سپس D برای جدا شدن
tmux attach -t work   # بازگشت به نشست

زمان‌بندی کارها با cron

crontab -e
# هر شب ساعت ۳ بامداد بکاپ:
0 3 * * * tar czf /root/backup-$(date +\%F).tar.gz /var/www/site

اطلاعات سیستم

lsb_release -a    # نسخهٔ سیستم‌عامل
uname -r          # نسخهٔ کرنل
hostnamectl       # نام میزبان و اطلاعات کلی
timedatectl       # منطقهٔ زمانی؛ تغییر: sudo timedatectl set-timezone Asia/Tehran
sudo reboot       # راه‌اندازی مجدد

سؤالات متداول